H βρετανική εφημερίδα The Guardian, στρέφει το βλέμμα τους στις συγκλονιστικές φωτογραφίες από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής, που αποτυπώνουν για πρώτη φορά σε εικόνα τις τελευταίες στιγμές των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών της Πρωτομαγιάς του 1944.
Τα ιστορικά ντοκουμέντα, έχουν προκαλέσει βαθιά συγκίνηση και διεθνές ενδιαφέρον γιατί αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των μελλοθανάτων μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα και φέρνουν στο προσκήνιο με ωμό τρόπο μια από τις πιο εμβληματικές πράξεις αντίστασης κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής.
Αναλυτικά το ρεπορτάζ της δημοσιογράφου Έλενα Σμιθ, που αναδεικνύει όχι μόνο τη δύναμη και το θάρρος των 200 της Καισαριανής, αλλά και τη σημασία της πρόσφατης αποκάλυψης των φωτογραφιών για τη συλλογική μνήμη της ελληνικής κοινωνίας.
«Στο γραφείο του, γεμάτο βιβλία, ο Βαγγέλης Σακκάτος κοίταξε τις εικόνες των ανδρών που ήταν παραταγμένοι μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί.
«Ο ηρωισμός τους ήταν μυθικός», ανέφερε ο συγγραφέας και αναγνωρισμένος αντιστασιακός για τη δράση του κατά της δικτατορίας της χούντας, κοιτάζοντας με ένα μείγμα οργής και δέους τις φωτογραφίες που κυριάρχησαν στον ελληνικό Τύπο τις τελευταίες ημέρες. «Τα χρόνια μπορεί να έχουν περάσει, αλλά εγώ δεν έχω ξεχάσει».
Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα έρθει η στιγμή που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θα έμενε στην ιστορία ως μία από τις χειρότερες φρικαλεότητες της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με πολυβόλα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, μόλις ένα χιλιόμετρο μακριά από το διαμέρισμά του, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη θανατηφόρα επίθεση εναντίον ενός Γερμανού στρατηγού που έπεσε σε ενέδρα κομμουνιστών ανταρτών λίγες μέρες νωρίτερα.
Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να περπατούν προς το πεδίο βολής στην Αθήνα, με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας χωρίς φόβο την κάμερα. Είναι γνωστό ότι πήγαν στο θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια τελευταία πράξη αντίστασης.
«Αυτό είναι που ακούγαμε πάντα», ανέφερε ο Σακκάτος, ο οποίος για χρόνια πίεζε μαζί με άλλους αριστερούς να ανεγερθεί ένα μνημείο προς τιμήν τους. «Και τώρα μπορούμε να δούμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες δημοσιεύτηκαν στο eBay από τον Tim de Craene, έναν Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν οι εικόνες αυτές υπήρχαν.
Ελλείψει εικαστικών αποδεικτικών στοιχείων, η μαρτυρία για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίστηκε στα σημειώματα που οι άνδρες είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθώς τους οδηγούσαν στο θάνατο από το στρατόπεδο στα Χαϊδαρίου, στα δυτικά προάστια της ελληνικής πρωτεύουσας, όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Την Παρασκευή, μετά από ημέρες διαμαρτυριών που ακολούθησαν την εμφάνιση των φωτογραφιών, το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι είχε υπογράψει μια προκαταρκτική συμφωνία με τον De Craene για την αγορά των φωτογραφιών και ότι ο τελευταίος τις είχε αποσύρει από την πώληση.
Οι φωτογραφίες, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Ερμάν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, αποτελούν «ένα μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», ανέφερε το υπουργείο.
Λίγα γεγονότα στην συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέφερε για περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τέτοια επιρροή. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – που θεωρούνται το αποκορύφωμα της κομμουνιστικής αντιναζιστικής αντίστασης της χώρας – ενέπνευσαν μερικούς από τους μεγαλύτερους σύγχρονους καλλιτέχνες της χώρας. Ποιητές, τραγουδοποιοί, ζωγράφοι και κινηματογραφιστές έχουν όλοι αντλήσει έμπνευση από ένα επεισόδιο που από τότε έχει κατακτήσει τη φαντασία του λαού.
«Είναι ένα πράγμα να ακούς για την ανδρεία τους και άλλο να τη βλέπεις», είπε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του Κομμουνιστικού Κόμματος που κάνει ξεναγήσεις στο πεδίο βολής και στο μουσείο της εθνικής αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε ότι αντιμετώπισαν το εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια υπερηφάνεια, αλλά και υψώνοντας τις γροθιές τους. Τη νύχτα πριν φρόντισαν να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβόντουσαν αυτό που επρόκειτο να συμβεί. Το έβλεπαν ως τιμή».
Οι εκτελέσεις έλαβαν χώρα μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποσύρονται από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, περισσότερο από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα χρόνια μετά την εντολή του Μουσολίνι για πλήρη εισβολή στην Ελλάδα από την ιταλοκατεχόμενη Αλβανία.
Ο Χόιερ, ο οποίος ήταν τοποθετημένος στη χώρα από το 1943, ήταν πιθανώς μέλος μιας μονάδας που είχε αποσταλεί από το υπουργείο προπαγάνδας του Γκέμπελς για να καταγράψει την καθημερινή ζωή στα κατεχόμενα εδάφη. «Οι εικόνες μας επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε ανακοίνωσή της.
Η συλλογή θεωρείται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες. Ορισμένες φέρουν τη χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της εκτέλεσης.
Έλληνες ιστορικοί, οι οποίοι από καιρό εκφράζουν τη λύπη τους για την έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο αυτή, έχουν χαρακτηρίσει τις φωτογραφίες ως εξαιρετικές, λέγοντας ότι η απροσδόκητη ανακάλυψή τους όχι μόνο θα βοηθήσει στην έρευνα για τις φρικαλεότητες της ναζιστικής εποχής, αλλά θα «ανοίξει το χώρο» για περαιτέρω συζήτηση σχετικά με τον εμφύλιο πόλεμο του 1946-49 που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.
Για δεκαετίες, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας, το ΚΚΕ, θεωρούνταν παράνομο και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς απαγορευόταν, εν μέρει επειδή η πρόσβαση σε χώρους όπως το πεδίο βολής της Καισαριανής ήταν απαγορευμένη. Μέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, οι διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποίησαν τον ρόλο που διαδραμάτισε η αριστερή αντίσταση κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς που αναγνώρισαν τους προγόνους τους στις φωτογραφίες έχουν βγει στο προσκήνιο απαιτώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα μιας περιόδου γεμάτης τραύματα.
«Επιτέλους, έχουμε εικαστική επιβεβαίωση για αυτό που στοιχειώνει την ελληνική αριστερά εδώ και δεκαετίες», δήλωσε ο Κώστας Καρποζίλος, καθηγητής ιστορίας στο Παντείο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν το δρόμο για μια πολύ αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, η οποία για τόσο καιρό έχει επισκιάζεται από τις διαιρέσεις του εμφυλίου πολέμου».
Ενδεικτικό αυτής της έχθρας είναι το γεγονός ότι η μαρμάρινη πλάκα που τιμά τη μνήμη των 200 καταστράφηκε και σπάστηκε από ακροδεξιούς βανδάλους λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών το περασμένο Σαββατοκύριακο.
Την Παρασκευή, το μνημείο προς τιμήν των νεκρών, μπροστά από τον τοίχο όπου εκτελέστηκαν οι άνδρες, ήταν καλυμμένο με ένα σωρό κόκκινα γαρίφαλα, απόδειξη, σύμφωνα με αξιωματούχους, της αύξησης των επισκεπτών που ήθελαν να αποτίσουν φόρο τιμής.
«Υπήρξε μια τεράστια συναισθηματική αντίδραση σε αυτές τις εικόνες», δήλωσε ο Αναστάσης Γκίκας από το τμήμα ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος. «Έχουμε κατακλυστεί από τηλεφωνήματα από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστραφούν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ είναι η θέση τους και εδώ πρέπει να εκτεθούν στο κοινό για να τις δουν όλοι», πρόσθεσε.»
- Διαβάστε από το πρωτότυπο το άρθρο της ανταποκρίτριας στην Αθήνα Helena Smith, της βρετανικής εφημερίδαςThe Guardianμε τίτλο «‘We can see that courage’: Greece recovers long-lost photos of Nazis’ May Day executions » και υπότιτλο «Culture ministry hails ‘exceptional historical importance’ of prints that show resistance fighters’ final moments», πατώντας ΕΔΩ
