Από την πρώτη του τάξη μέχρι τις κορυφαίες θέσεις της εκπαιδευτικής διοίκησης. Ο Γιάννης Κουμέντος μιλά για τα λάθη που τον άλλαξαν, τους μαθητές που δεν ξέχασε, και τις μεγάλες αλήθειες που κρύβονται πίσω από την κλειστή πόρτα μιας σχολικής αίθουσας
Μιλά για όσα βλέπει ένας δάσκαλος όταν κλείνει την πόρτα της τάξης και τι ανακαλύπτει όταν, χρόνια αργότερα, καλείται να πάρει αποφάσεις για χιλιάδες μαθητές και εκπαιδευτικούς; Πόσο έχει αλλάξει το ελληνικό σχολείο, τι έχει γίνει δυσκολότερο και πόσο χώρο αφήνει σήμερα το εκπαιδευτικό σύστημα στην ουσία της διδασκαλίας;
Έτσι μετά από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες την πρώτη του τοποθέτηση ως αναπληρωτή δασκάλου σε μια Ε΄ Δημοτικού στα Πατήσια, και έχοντας διατελέσει διευθυντής σχολείου, Σχολικός Σύμβουλος, Διευθυντής Εκπαίδευσης, Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης και αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, μιλά για την εκπαίδευση χωρίς να αποφεύγει τις δύσκολες διαπιστώσεις.
Περιγράφει ένα σχολείο στο οποίο οι εκπαιδευτικοί καλούνται να αναλάβουν ρόλους που ξεπερνούν τις αντοχές τους, ενώ η γραφειοκρατία, η πίεση της ύλης και η αυξανόμενη παρέμβαση ορισμένων γονέων περιορίζουν την παιδαγωγική τους ελευθερία. Δεν διστάζει, ωστόσο, να ασκήσει κριτική και στους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, επισημαίνοντας ότι υπάρχουν άνθρωποι που δεν θα έπρεπε να υπηρετούν στα σχολεία.
Παίρνει θέση για την αξιολόγηση, την τεχνητή νοημοσύνη, τα παιδιά του TikTok και τις αλλαγές που θεωρεί αναγκαίες στη διδασκαλία. Υποστηρίζει ότι το σύνολο της σχολικής εργασίας στο Δημοτικό πρέπει να ολοκληρώνεται μέσα στο σχολείο, ώστε τα παιδιά να επιστρέφουν στο σπίτι με «άδεια τσάντα και γεμάτο μυαλό».
Πίσω όμως από τις θεσμικές θέσεις και τις αιχμηρές τοποθετήσεις αναδεικνύεται και η προσωπική διαδρομή ενός δασκάλου. Θυμάται μαθητές που του άλλαξαν τον τρόπο σκέψης, παραδέχεται τα λάθη των πρώτων χρόνων και εξηγεί γιατί η απόλυτη ησυχία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μια τάξη μαθαίνει.
Και όταν καλείται να πει τι θα έλεγε σήμερα στους παλιούς μαθητές του, η απάντησή του συμπυκνώνει ίσως ολόκληρη την παιδαγωγική του φιλοσοφία: «Η αξία σας δεν κρίνεται από κανέναν βαθμό».
Ακολουθεί η Συνέντευξη του Γιάννη Κουμέντο στη στήλη «Μέσα στην τάξη» της ιστοσελίδας www.esos.gr
Θυμάστε την πρώτη φορά που μπήκατε σε τάξη ως δάσκαλος; Τι θυμάστε περισσότερο: τα παιδιά, το άγχος ή το πρώτο λάθος που κάνατε;
Πριν από 39 χρόνια που πρωτοπήγα ως αναπληρωτής στην Ε΄ τάξη στα Πατήσια, το άγχος μου ήταν η ύλη των μαθημάτων. Βασίστηκα τότε στο «Βιβλίο του Δασκάλου» και σε «πρωτόκολλο» οργάνωσης και βημάτων. Ως νέος εκπαιδευτικός, είχα ταυτόχρονα να επιλύσω διάφορα προβλήματα, τόσο δικά μου όσο και των παιδιών, με κυριότερο το πώς θα διαχειριζόμουν την ύλη και με ποιο τρόπο θα μάθαινα αυτά τα 25 παιδιά.
Κατάλαβα γρήγορα ότι έτοιμη συνταγή επιτυχίας δεν υπάρχει, η πραγματική ουσία κρύβεται στην οικοδόμηση σχέσεων επικοινωνίας και εμπιστοσύνης με τους μαθητές και τις μαθήτριές μου. Φυσικά και έκανα λάθη —και δεν ήταν μόνο ένα, όμως το μυστικό ήταν να τα βλέπω, να τα αναγνωρίζω και να μην τα επαναλαμβάνω.
Σε αυτή τη διαδρομή, είχα την τύχη να έχω τη συμπαράσταση των παλιών συναδέλφων, με τους οποίους συζητούσαμε και με βοηθούσαν να προχωράω.
Περάσατε από πολλές θέσεις ευθύνης. Πότε αισθανθήκατε περισσότερο εκπαιδευτικός: μέσα στην τάξη ή όταν μπορούσατε από μια διοικητική θέση να αλλάξετε πράγματα για πολλές τάξεις μαζί;
Μέσα στην τάξη, είσαι ο εκπαιδευτικός της πράξης, γιατί αυτή η ζωντανή, καθημερινή επαφή με τα παιδιά, η ενέργεια της αίθουσας και η αμεσότητα με τους μαθητές και τις μαθήτριες είναι η ουσία της εκπαίδευσης. Εκεί βλέπεις το αποτέλεσμα του κόπου σου.
Ωστόσο, περνώντας διαδοχικά από τη θέση του Διευθυντή σχολείου, του Σχολικού Συμβούλου, του Διευθυντή Εκπαίδευσης και, τέλος, του Περιφερειακού Διευθυντή, συνειδητοποίησα ότι η διοίκηση δεν είναι —ή τουλάχιστον δεν πρέπει να είναι— μια στείρα και ψυχρή γραφειοκρατία.
Αντίθετα, αποτέλεσε το μοναδικό μέσο για να μεγιστοποιήσω το όραμά μου για την παιδεία και να παρέμβω δημιουργικά, προσπαθώντας να αλλάζω τα πράγματα όχι απλώς για μία τάξη, αλλά για χιλιάδες μαθητές και εκπαιδευτικούς ταυτόχρονα.
Είχα μάλιστα την τύχη να βρεθώ σε θέσεις ευθύνης κατά τη διάρκεια ιστορικών συγκυριών και να ζήσω από πρώτο χέρι μεγάλες, αλλαγές στην ελληνική εκπαίδευση.
Κάθε μου απόφαση, είχε πάντα ως μοναδικό γνώμονα το πραγματικό καλό της εκπαίδευσης και της ελληνικής κοινωνίας.
Τι μπορεί να καταλάβει για το σχολείο ένας Περιφερειακός Διευθυντής κοιτάζοντας στοιχεία, εγκυκλίους και αναφορές — και τι δεν θα καταλάβει ποτέ αν δεν ανοίξει την πόρτα μιας τάξης;
Ένας Περιφερειακός Διευθυντής, κοιτάζοντας στοιχεία, εγκυκλίους και αναφορές, μπορεί να καταλάβει τη ροή του συστήματος — τους αριθμούς, τα κενά, τους προϋπολογισμούς και τη διοικητική επάρκεια ή τα προβλήματα του συστήματος.
Ένα στέλεχος της εκπαίδευσης και μάλιστα Περιφερειακός Διευθυντής ,δεν αναλαμβάνει τη θέση ευθύνης ξαφνικά. Έχει πορεία και θητεία στην τάξη ,στα σχολεία και άλλες θέσεις ευθύνης. Άρα γνωρίζει τη σχολική καθημερινότητα. Πρώτα ξεκινάς ως δάσκαλος τάξης και μετά εξελίσσεσαι.
Στη δική μου θητεία ως Περιφερειακός Διευθυντής, κλήθηκα να υπηρετήσω μέσα στην σκληρή συγκυρία της οικονομικής κρίσης της χώρας και της επιτακτικής ανάγκης για εξορθολογισμό.
Παράλληλα με τη δύσκολη διαχείριση του προσωπικού, είχα την ευθύνη να υποστηρίξω μεγάλες μεταρρυθμίσεις, όπως π.χ. το Ολοήμερο Σχολείο ΕΑΕΠ , την ψηφιακή μετάβαση με το σύστημα MySchool , τα e-books, κα.
Ταυτόχρονα, δώσαμε βάρος στην επιστημονική στήριξη του κλάδου μέσα από το Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης και τις Νέες Τεχνολογίες.
Η Διοίκηση οφείλει να υποστηρίζει τις σχολικές μονάδες συνδυάζοντας πάντα τη νομιμότητα με το πραγματικό καλό των παιδιών και την ουσιαστική βελτίωση των εκπαιδευτικών. Πρέπει να κρατήσεις στο «πνεύμα» της τάξης, γιατί συμμετέχεις στη διοίκηση ενός ζωντανού οργανισμού παιδείας.
Αν μπαίνατε αύριο το πρωί ξανά σε ένα Δημοτικό και σας έδιναν μια τάξη για έναν μήνα, ποιο πιστεύετε ότι θα ήταν το μεγαλύτερο “σοκ” σε σχέση με το σχολείο που αφήσατε;
Αν έμπαινα αύριο το πρωί σε μια τάξη, δεν θα βρισκόμουν προ εκπλήξεως όσον αφορά τη ζωντανή πραγματικότητα, αφού η ίδια η διαδρομή μου με κράτησε μάχιμο στα θρανία, είτε σαν δάσκαλος, σαν Διευθυντής ή Σχολικός Σύμβουλος.
Όταν το 2018 διαφώνησα ανοιχτά με την πολιτική του Υπουργείου για την κατάργηση του θεσμού του Σχολικού Συμβούλου και τη διάτρητη διαδικασία επιλογής στελεχών, επέλεξα συνειδητά να επιστρέψω στην τάξη από το 2018 έως το 2022. Δεν απέχω από το ζωντανό σχολείο, ξέρω καλά το σημερινό του πρόσωπο.
Το πραγματικό «σοκ» σήμερα —που εντείνεται διαρκώς— εντοπίζεται σε δύο μεγάλα μέτωπα: στην καθημερινή διαχείριση ενός εξαιρετικά πολυδύναμου και ανομοιογενούς δυναμικού μαθητών μέσα στην ίδια αίθουσα, καθώς και στην αδιανόητα αυξανόμενη παρέμβαση των γονέων στο έργο μας. Αυτό αποτυπώνεται και από τα προβλήματα που «έρχονται» καθημερινά στις Διευθύνσεις Εκπαίδευσης.
Απέναντι σε αυτές τις σύγχρονες προκλήσεις, η λύση δεν είναι η ατομική προσπάθεια. Πιστεύω ακράδαντα ότι το σχολείο και οι εκπαιδευτικοί ως σύνολο οφείλουν να έχουν μια ενιαία προσέγγιση των πραγμάτων. Σε αυτή την κατεύθυνση, το κλειδί είναι η θέσπιση και η αυστηρή εφαρμογή ενός σαφούς Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας, ο οποίος βάζει όρια, προστατεύει τους εκπαιδευτικούς και διασφαλίζει την ισορροπία στη σχολική κοινότητα.
Στόχος πρέπει να είναι η σταδιακή μετατροπή της σχολικής μονάδας σε Κοινότητα Μάθησης και Δημιουργίας.
Έχετε γνωρίσει εκατοντάδες εκπαιδευτικούς. Τι ξεχωρίζει, τελικά, τον πραγματικά καλό δάσκαλο; Είναι κάτι που διδάσκεται ή κάτι που είτε το έχεις είτε δεν το έχεις;
Έχοντας γνωρίσει εκατοντάδες συναδέλφους από κάθε βαθμίδα της διοίκησης και της τάξης, η απάντηση για μένα είναι ξεκάθαρη: ο πραγματικά καλός δάσκαλος ξεχωρίζει από την ενσυναίσθηση, το πάθος του και η αγάπη προς στο παιδί.
Πρέπει να είμαστε ειλικρινείς: όλοι οι εκπαιδευτικοί δεν είναι ίδιοι, είτε ως προς την ικανότητα είτε ως προς τη διάθεση. Στο αιώνιο ερώτημα αν αυτό διδάσκεται, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Η τεχνική της διδασκαλίας και οι μεθοδολογίες προφανώς διδάσκονται. Δυστυχώς, όμως, στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα η διεθνής πρακτική της εποπτείας, της καθοδήγησης, της επιμόρφωσης και της αξιολόγησης δεν λειτουργούν, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν οι απαραίτητες θεσμικές προϋποθέσεις για τη συνεχή βελτίωση των εκπαιδευτικών.
Έτσι, το βάρος πέφτει τελικά στην προσωπική ποιότητα του καθενός. Όπως πολύ εύστοχα έλεγε και ο Κορνήλιος Καστοριάδης, η εκπαίδευση είναι έρωτας· εάν δεν τον έχεις, δεν μπορείς να λέγεσαι δάσκαλος.
Αν δεν έχεις αυτή την εσωτερική ανάγκη να προσφέρεις και να συνδεθείς με τα παιδιά, όσες περγαμηνές κι αν έχεις στο βιογραφικό σου, θα παραμείνεις ένας απλός διεκπεραιωτής.
Σήμερα υπάρχουν εκπαιδευτικοί που κάνουν «κατάθεση ψυχής» και κρατάνε την εκπαίδευση , υπάρχουν και εκπαιδευτικοί που δεν θα έπρεπε να υπηρετούν στα σχολεία και προσβάλουν το «λειτούργημα» και τους υπόλοιπους συναδέλφους.
Υπάρχει κάτι που ζητά η διοίκηση της εκπαίδευσης από τους εκπαιδευτικούς και, έχοντας υπάρξει και από τις δύο πλευρές, σήμερα θα λέγατε: “Αυτό στην πραγματική τάξη δεν γίνεται έτσι”;
Κατ ΄αρχάς δεν υπάρχουν δυο πλευρές. Απλά υπάρχουν διαφορετικοί ρόλοι.
Η Διοίκηση ζητά από τον εκπαιδευτικό να εφαρμόσει τα πλαίσια και τις δεσμεύσεις των ρόλων του εκπαιδευτικού για το καλό των παιδιών. Έχοντας υπηρετήσει και τους δύο ρόλους, το μεγαλύτερο παράδοξο που εντοπίζω είναι η απαίτηση για τήρηση της διδακτικής ύλης.
Υποστηρίζω τη μεγαλύτερη ευελιξία στην τάξη και τα αρθρωτά προγράμματα στις σχολικές μονάδες, δηλαδή τη δυνατότητα επιλογής εναλλακτικών διδακτικών αντικειμένων σε κάποιο ποσοστό των Αναλυτικών Προγραμμάτων.
Η ζωντανή τάξη έχει τους δικούς της ρυθμούς, απρόοπτα και ανάγκες που καμία εγκύκλιος δεν προβλέπει.
Όταν η Διοίκηση αντιμετωπίζει τη διδασκαλία ως μια γραμμική, διαδικασία, αποσυνδέεται από την πραγματικότητα. Στην πράξη, ο μάχιμος δάσκαλος, δασκάλα αναγκάζεται καθημερινά να κάνει δημιουργικές «εκπτώσεις» στη γραφειοκρατία για να μείνει πιστός στην ουσία της παιδείας.
Επίσης οποιαδήποτε νέα μεταρρύθμιση ή εκπαιδευτικό εργαλείο εισάγεται, θα πρέπει υποχρεωτικά να πιλοτάρεται πρώτα στην πράξη, και στη συνέχεια οι εκπαιδευτικοί να ενημερώνονται έγκαιρα και να επιμορφώνονται ουσιαστικά. Δεν νοείται να απαιτείς αποτελέσματα όταν αφήνεις τον εκπαιδευτικό να κολυμπάει μόνος του σε αχαρτογράφητα νερά.
Έχετε ασχοληθεί έντονα και με την αξιολόγηση. Αν μπορούσαν να σας αξιολογήσουν σήμερα οι μαθητές που είχατε ως δάσκαλος, τι πιστεύετε ότι θα σας έγραφαν; Και θα δεχόσασταν τον βαθμό τους;
Αν με αξιολογούσαν σήμερα οι παλιοί μου μαθητές, θα δεχόμουν τον βαθμό τους με κλειστά μάτια, γιατί η δική τους κρίση είναι αληθινή.
Πιστεύω ακράδαντα ότι η αξιολόγηση είναι σύμφυτη με την ίδια τη ζωή, είναι αναγκαία και αποδεκτή προκειμένου να γινόμαστε συνεχώς καλύτεροι, αρκεί να μην εγκλωβίζεται σε ψυχρές γραφειοκρατικές διαδικασίες.
Πιστεύω ότι αν οι μαθητές, μαθήτριες μου έγραφαν μια κριτική σήμερα, θα υπογράμμιζαν ότι ένιωθαν ασφάλεια, δικαιοσύνη και ότι τους άκουγα πραγματικά, στοιχεία καθοριστικά για τη διαμόρφωση ενός καλού κλίματος στην τάξη.
Παράλληλα, είμαι σίγουρος ότι θα θυμούνταν την προσπάθειά μου να υπάρχει πάντα χαρά μέσα στην τάξη, σπάζοντας τη μονοτονία με βιωματικές δραστηριότητες, μουσικές, κατασκευές και διδακτικά παιχνίδια.
Αυτή ακριβώς την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη είναι που εισπράττουν οι μαθητές και αυτήν επιστρέφουν ως τον υψηλότερο «βαθμό» αξιολόγησης στον δάσκαλό τους.
Αυτόν τον «βαθμό» που αποτυπώνεται στο αν σε χαιρετούν με χαμόγελο στον δρόμο μετά από χρόνια.
Ποιο λάθος ενός νέου εκπαιδευτικού θα του λέγατε “μη φοβάσαι, αυτό το έχουμε κάνει όλοι”;
Το λάθος που θα του έλεγα «μη φοβάσαι, αυτό το έχουμε κάνει όλοι», είναι η ψευδαίσθηση ότι μπορεί να ελέγξει απόλυτα τον χρόνο της διδασκαλίας και να ολοκληρώσει την ύλη ακριβώς όπως τη σχεδίασε στο χαρτί.
Είναι κλασικό παραπάτημα του νέου εκπαιδευτικού να μπαίνει στην τάξη με ένα αυστηρό, λεπτό προς λεπτό πλάνο μαθήματος, και να πανικοβάλλεται όταν μια απρόβλεπτη ερώτηση ενός μαθητή ή μια ξαφνική ένταση στην ομάδα τού ανατρέπει τα πάντα.
Θα του έλεγα, λοιπόν, να πάρει μια βαθιά ανάσα. Η ανατροπή του σχεδιασμού δεν είναι αποτυχία, είναι η ίδια η ζωή της τάξης. Όλοι μας, στα πρώτα μας βήματα, κυνηγήσαμε το ρολόι και την ύλη, μέχρι να καταλάβουμε ότι η διδασκαλία δεν είναι μονόλογος, αλλά ένας ζωντανός διάλογος που απαιτεί ευελιξία. Η ευελιξία στον χρόνο είναι το κλειδί.
Και ποιο λάθος δεν δικαιολογείται ποτέ από έναν εκπαιδευτικό, όσο δύσκολη κι αν είναι η τάξη του;
Το λάθος που δεν δικαιολογείται ποτέ, όσο δύσκολη κι αν είναι η τάξη, είναι η προσβολή της προσωπικότητας του μαθητή, η ειρωνεία, ο δημόσιος διασυρμός του, η αδιαφορία και φυσικά η χειροδικία.
Ο /η εκπαιδευτικός είναι ο ενήλικας, επιστήμονας και παιδαγωγός μέσα στην αίθουσα. Ανεξάρτητα από το πόσο προκλητική ή απαιτητική είναι μια συμπεριφορά, δεν έχει ποτέ το δικαίωμα να χρησιμοποιήσει τη θεσμική του ισχύ για να μειώσει, να ταπεινώσει ή να χλευάσει ένα παιδί μπροστά στους συμμαθητές του. Έτσι γκρεμίζει κάθε γέφυρα εμπιστοσύνης και επικοινωνίας.
Όσο για τη χειροδικία, αυτή αποτελεί την απόλυτη παιδαγωγική και ηθική χρεοκοπία. Η άσκηση οποιασδήποτε μορφής σωματικής βίας δεν είναι απλώς ανεπίτρεπτη, αλλά συνιστά κατάλυση κάθε έννοιας παιδείας και σεβασμού του ανθρώπου.
Δίπλα σε αυτά, όμως, στέκεται εξίσου και η αδιαφορία. Ο /η εκπαιδευτικός που «παραιτείται» πνευματικά και συναισθηματικά από την τάξη του και αδιαφορεί για το αν οι μαθητές/τριες του μαθαίνουν ή αν αντιμετωπίζουν δυσκολίες, διαπράττει ένα βουβό έγκλημα. Η αδιαφορία στερεί από το παιδί το δικαίωμα να εξελιχθεί και μετατρέπει το σχολείο σε έναν ψυχρό, γραφειοκρατικό χώρο φύλαξης.
Οι σημερινοί εκπαιδευτικοί λένε συχνά ότι καλούνται να γίνουν ταυτόχρονα δάσκαλοι, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, γραμματείς και διαχειριστές κρίσεων. Ζητάμε τελικά από τον εκπαιδευτικό περισσότερα απ’ όσα μπορεί να αντέξει;
Σήμερα, ζητάμε πράγματι από τον εκπαιδευτικό πολύ περισσότερα από όσα μπορεί να αντέξει ένας μόνο άνθρωπος. Το σχολείο πλέον αμφισβητείται έχει μετατραπεί σε ένα πεδίο απορρόφησης όλων των κοινωνικών κραδασμών. Ο/η δάσκαλος/α καλείται καθημερινά, να γίνει ο/η ψυχολόγος που θα διαγνώσει και θα στηρίξει ένα παιδί, ο/η κοινωνικός/η λειτουργός που θα ισορροπήσει μια διαλυμένη οικογένεια, ο διαχειριστής κρίσεων σε φαινόμενα βίας, και ταυτόχρονα ο γραμματέας που θα πνιγεί στην ψηφιακή γραφειοκρατία. Αυτή η πολυδιάσπαση ρόλων οδηγεί μαθηματικά στην επαγγελματική εξουθένωση.
Για να αντιμετωπιστεί αυτή η κατάσταση, το ίδιο το σχολείο πρέπει επειγόντως να μετασχηματιστεί σε μια ζωντανή «σχολική κοινότητα μάθησης».
Επίσης είναι απαραίτητο να ενισχυθούν και να λειτουργήσουν υποδειγματικά τα Τμήματα Ένταξης, καθώς και οι Επιτροπές Διεπιστημονικής Υποστήριξης (ΕΔΥ), ώστε ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί να βρίσκονται μέσα στο σχολείο. Μέσα από τέτοιες σταθερές δομές μπορεί να υπάρξει πραγματική συμπερίληψη και επιστημονική διαχείριση των κρίσεων.
Καθοριστικό είναι να επιμορφώνουμε τους εκπαιδευτικούς ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις πολυμορφία του μαθητικού πληθυσμού , στην πολυπολιτισμικότητα , στην ειδική αγωγή και στους «δύσκολους γονείς».
Μετατρέποντας το σχολείο από ένα άθροισμα μοναχικών εκπαιδευτικών σε μια ισχυρή, υποστηριζόμενη κοινότητα.
Αν είχατε τη δυνατότητα να αφαιρέσετε αύριο ένα πράγμα από την καθημερινότητα του εκπαιδευτικού — μία γραφειοκρατική υποχρέωση, μία διαδικασία, μία συνήθεια του συστήματος — τι θα εξαφανίζατε πρώτο;
Αν είχα τη δύναμη να εξαφανίσω αύριο το πρωί ένα πράγμα με ένα μαγικό ραβδί, αυτό θα ήταν η στείρα, τυπολατρική γραφειοκρατία που αντιμετωπίζει τον εκπαιδευτικό αποκλειστικά ως δημόσιο υπάλληλο και όχι ως παιδαγωγό.
Αναφέρομαι σε αυτή την συνεχή συμπλήρωση εντύπων, εκθέσεων, ψηφιακών πλατφορμών και πρακτικών για το οτιδήποτε συμβαίνει στο σχολείο, η οποία γίνεται συχνά μόνο και μόνο για να «καλυφθεί» νομικά και διοικητικά το σύστημα. Αυτή η διαδικασία στερεί από τον δάσκαλο τον πιο πολύτιμο πόρο του: τον χρόνο και την καθαρή σκέψη που χρειάζεται για να προετοιμάσει ένα ποιοτικό, βιωματικό μάθημα και να ασχοληθεί με τις συναισθηματικές ανάγκες των μαθητών του.
Χρειάζεται απλοποίηση των διαδικασιών στη λειτουργία της σχολικής μονάδας
Ένα παιδί που δεν διαβάζει, ενοχλεί, αντιδρά και μοιάζει να μη θέλει να βρίσκεται στην τάξη. Τι πρέπει να βλέπει πρώτα ο δάσκαλος: τη συμπεριφορά ή αυτό που πιθανόν κρύβεται πίσω από αυτήν;
Η απάντησή μου είναι ξεκάθαρη: Ο/η δάσκαλος/α πρέπει πάντα να κοιτάζει πρώτα αυτό που κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά.
Πίσω από μια «προκλητική» στάση κρύβεται σχεδόν πάντα μια κραυγή για βοήθεια ή μια βαθιά ματαίωση. Μπορεί το παιδί να αντιμετωπίζει αδιάγνωστες μαθησιακές δυσκολίες, όπως μια δυσλεξία ή ΔΕΠΥ, και επειδή δεν μπορεί να παρακολουθήσει το μάθημα, να επιλέγει να γίνει ο «ταραξίας» της τάξης για να κρύψει την αδυναμία του. Μπορεί να βιώνει μια έντονη συναισθηματική κρίση στο σπίτι του, όπως έναν χωρισμό γονέων ή μια απώλεια. Ή μπορεί πολύ απλά να νιώθει απομονωμένο και απορριφθέν από τους συμμαθητές του και η φασαρία να είναι ο μόνος τρόπος που ξέρει για να τραβήξει την προσοχή.
Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, ότι επιτρέπουμε να διαλύεται το μάθημα. Τα όρια είναι απαραίτητα και πρέπει να κρατάμε τις ισορροπίες στην τάξη.
Μπορούμε να προσπαθήσουμε να διορθώνουμε τη συμπεριφορά με σταθερότητα και ενσυναίσθηση. Μιλάμε μαζί του ιδιαιτέρως, προσπαθούμε να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη του και συνεργαζόμαστε με τους γονείς και τους ειδικούς του σχολείου για να βρούμε τη ρίζα του κακού.
Οι γονείς σήμερα βοηθούν περισσότερο το σχολείο ή, χωρίς να το θέλουν, δυσκολεύουν περισσότερο τον εκπαιδευτικό; Τι έχει αλλάξει στη σχέση γονέα–δασκάλου;
Οι γονείς σήμερα, στην προσπάθειά τους να προστατεύσουν και να βοηθήσουν τα παιδιά τους, συχνά δυσκολεύουν το έργο του εκπαιδευτικού.
Η σχέση γονέα-δασκάλου έχει υποστεί μια δομική αλλαγή τα τελευταία χρόνια.
Σήμερα έχει αναπτυχθεί αυτό που ονομάζουμε «γονέας-ελικόπτερο», ο γονέας δηλαδή που υπερίπταται πάνω από το παιδί, έτοιμος να παρέμβει και να το προστατεύσει από οποιαδήποτε δυσκολία, αποτυχία ή ακόμα και από μια δίκαιη παρατήρηση του εκπαιδευτικού.
Αυτή η υπερπροστατευτικότητα συχνά μεταφράζεται σε αμφισβήτηση του ρόλου του/της εκπαιδευτικού. Δεν είναι σπάνιο να βλέπουμε γονείς να έρχονται στο σχολείο όχι για να συνεργαστούν, αλλά για να ζητήσουν τον λόγο για έναν βαθμό, για μια παρατήρηση ή για μια ποινή, παίρνοντας αυτόματα το μέρος του παιδιού χωρίς να έχουν ακούσει την άλλη πλευρά. Με αυτόν τον τρόπο, ακυρώνουν τον/την εκπαιδευτικό στα μάτια του ίδιου του μαθητή/τριας, και όταν ο/η μαθητής/τρια βλέπει ότι ο γονιός απαξιώνει τον/την εκπαιδευτικό, σταματά και ο ίδιος να τον/την σέβεται.
Φυσικά, υπάρχουν και φωτεινές εξαιρέσεις γονέων που είναι πολύ πιο συνειδητοποιημένοι και έτοιμοι για ουσιαστική συνεργασία από ότι στο παρελθόν.
Όμως η γενική τάση δείχνει μια αυξημένη καχυποψία..
Χρειάζεται λοιπόν να ξαναχτίσουμε αυτή τη χαμένη εμπιστοσύνη, με ανοιχτό διάλογο, ειλικρίνεια και ξεκάθαρα όρια για το πού σταματά ο ρόλος του γονέα και πού ξεκινά η παιδαγωγική ελευθερία του εκπαιδευτικού.
Κινητό, TikTok, τεχνητή νοημοσύνη και παιδιά που έχουν συνηθίσει σε ερεθίσματα λίγων δευτερολέπτων. Μπορεί ο δάσκαλος με τον πίνακα και το βιβλίο να κερδίσει ακόμη την προσοχή μιας τάξης;
Η απάντησή μου είναι όχι, ο δάσκαλος, η δασκάλα με τον κλασικό πίνακα και το βιβλίο δεν μπορεί πλέον να κερδίσει την προσοχή. Έχει χάσει το παιχνίδι αν μείνει μόνο εκεί. Αντιμετωπίζουμε παιδιά του TikTok, με εγκέφαλους συνηθισμένους σε τεράστιες δόσεις ντοπαμίνης ανά δευτερόλεπτο. Μια 45λεπτη διάλεξη τους φαίνεται ανυπόφορα βαρετή. Δεν έχουν εκπαιδευτεί στην εστίαση και στην προσοχή.
Δεν πετάμε όμως τα βιβλία. Ο/η δάσκαλος/α πρέπει να μετατραπεί από απλός μεταδότης γνώσης σε «σκηνοθέτη» της μάθησης. Για να κρατήσει την προσοχή τους, μπορεί να σπάσει το μάθημα σε ενότητες, να βάλει τους μαθητές να δουλεύουν σε ομάδες, να κάνουν συνεργασίες και να λύνουν προβλήματα βιωματικά.
Ο πίνακας και το βιβλίο γίνονται χρήσιμα εργαλεία μόνο όταν το μάθημα αποκτά συναίσθημα, ενέργεια και σύνδεση με την πραγματική τους ζωή. Η νέες τεχνολογίες μπορούν να ενταχθούν δημιουργικά στην τάξη. Η ενεργητική μάθηση και η ομαδοσυνεργατική μέθοδος δεν είναι πλέον πολυτέλεια, αλλά η μόνη σανίδα σωτηρίας του σύγχρονου σχολείου. Έτσι, η τάξη ζωντανεύει και η προσοχή κερδίζεται.
Έχετε μιλήσει για την ιδέα “η τσάντα να μένει στο σχολείο”. Αν σχεδιάζατε σήμερα από την αρχή το Δημοτικό, πόση δουλειά θα έπρεπε να τελειώνει μέσα στο σχολείο και πόση να ακολουθεί το παιδί στο σπίτι;
Αν σχεδίαζα το Δημοτικό από την αρχή, η απάντησή μου θα ήταν κατηγορηματική: Το 100% της ακαδημαϊκής δουλειάς πρέπει να τελειώνει μέσα στο σχολείο. Το παιδί πρέπει να επιστρέφει στο σπίτι με « άδεια τσάντα και γεμάτο μυαλό».
Το μοντέλο, όπου το σχολείο «παραδίδει» και το σπίτι ετοιμάζει για την «εξέταση», είναι βαθιά αναποτελεσματικό και άδικο. Δημιουργεί τεράστιες ανισότητες, καθώς ευνοεί μόνο τα παιδιά που έχουν γονείς με τον χρόνο ή την οικονομική δυνατότητα να τα βοηθήσουν. Επιπλέον, στερεί από τα παιδιά τον απαραίτητο χρόνο για παιχνίδι, ξεκούραση και οικογενειακή ζωή.
Στο ιδανικό σχολείο, η παράδοση, η εμπέδωση, οι ασκήσεις και η διορθωτική ανατροφοδότηση θα γίνονται αποκλειστικά εντός του σχολικού ωραρίου.
Φυσικά με την μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή των μαθητών /τριών στις λειτουργίες της μάθησης. Η οικοδόμηση των γνώσεων ,η ανάπτυξη δεξιοτήτων και οι θετικές αξίες είναι βασική ευθύνη του σχολείου. Στο σπίτι, η μόνη «δουλειά» που θα ακολουθεί το παιδί θα είναι μια χρονικά σύντομη, βιωματική δραστηριότητα.
Θυμάστε έναν μαθητή σας που σας δίδαξε κάτι εσάς; Χωρίς να μας πείτε φυσικά το όνομά του, ποια είναι η ιστορία του;
Θυμάμαι έναν μαθητή μου στην Ε’ Δημοτικού σε σχολείο της Μεταμόρφωσης, που τον χαρακτήριζαν ως «ανεπίδεκτο» και «επιθετικό». Τις πρώτες εβδομάδες αρνιόταν να γράψει έστω μια λέξη, πετούσε τα βιβλία κάτω και προκαλούσε συνεχώς εντάσεις στην τάξη.
Αντί να τον τιμωρήσω, αποφάσισα να παρατηρήσω τι του άρεσε. Ανακάλυψα ότι σχεδίαζε απίστευτα κόμικς στο πίσω μέρος των τετραδίων του. Μια μέρα, του ζήτησα να γίνει ο «εικονογράφος» του μαθήματος της Ιστορίας για όλη την τάξη. Του είπα: «Εγώ θα λέω το μάθημα κι εσύ θα σχεδιάζεις το προσχέδιο στον πίνακα».
Το παιδί άλλαξε. Ένιωσε για πρώτη φορά σημαντικό, απέκτησε κίνητρο, άρχισε να διαβάζει για να αποδώσει σωστά τις σκηνές και η επιθετικότητα εξαφανίστηκε. Αυτός ο μαθητής με δίδαξε ότι δεν υπάρχουν δύσκολοι μαθητές, αλλά παιδιά που δεν έχουν βρει ακόμα τη δική τους «γλώσσα» για να επικοινωνήσουν. Με έμαθε να ψάχνω πάντα το κρυφό ταλέντο πίσω από την άμυνα. Όλοι έχουν σημεία επαφής. Ας τα βρούμε.
Υπήρξε στιγμή στην καριέρα σας που ένα παιδί σάς έκανε να αλλάξετε γνώμη για κάτι που μέχρι τότε θεωρούσατε παιδαγωγικά σωστό;
Αν εννοείτε μια ακόμα περίπτωση που μου άλλαξε την παιδαγωγική μου οπτική, θα σας πω για την εμμονή που είχα παλιότερα με την απόλυτη ησυχία στην τάξη. Θεωρούσα , στην αρχή της εκπαιδευτικής μου διαδρομής ότι «ήσυχη τάξη σημαίνει τάξη που μαθαίνει» και ένιωθα πετυχημένος όταν δεν ακουγόταν κιχ κατά την παράδοση.
Όλα ανατράπηκαν σε ένα μάθημα Φυσικής, όπου οι μαθητές έπρεπε να πειραματιστούν με ηλεκτρικά κυκλώματα. Μια ομάδα παιδιών άρχισε να μιλάει έντονα, να γελάει, να διαφωνεί και να χειρονομεί. Ήμουν έτοιμος να παρέμβω για να επαναφέρω την τάξη, όταν πλησίασα και τους άκουσα: είχαν παθιαστεί τόσο πολύ με το γιατί δεν άναβε το λαμπάκι, που κατέβαζαν απίθανες επιστημονικές υποθέσεις.
Εκείνη τη μέρα κατάλαβα ότι η απόλυτη σιωπή είναι συχνά νεκρή ζώνη, ενώ ο ελεγχόμενος θόρυβος είναι ο ήχος της μάθησης. Έκτοτε, σταμάτησα να «ενοχλούμαι» από τη φασαρία. Κατάλαβα ότι η ζωντανή, ενεργητική τάξη που παράγει γνώση έχει ανάγκη από συζήτηση, γέλιο και ένταση. Η πειθαρχία δεν επιβάλλεται με τη σιωπή, αλλά κερδίζεται μέσα από το ενδιαφέρον για το μάθημα.
Αν ένας νέος δάσκαλος, στην πρώτη του χρονιά, σας έλεγε “δεν τα καταφέρνω, σκέφτομαι να τα παρατήσω”, τι θα του λέγατε;
Θα τον κοιτούσα στα μάτια, θα του έβαζα το χέρι στον ώμο και θα του έλεγα: «Καλώς ήρθες στο επάγγελμα. Αυτό που νιώθεις είναι απόλυτα φυσιολογικό και το έχουμε περάσει όλοι μας».
Η πρώτη χρονιά στο σχολείο δεν είναι απλώς δύσκολη, είναι ένα πολιτισμικό σοκ. Κανένα πανεπιστήμιο και κανένα βιβλίο δεν σε προετοιμάζει για τη συναισθηματική ένταση, τη διαχείριση της τάξης και τις απαιτήσεις των γονέων. Του εξηγώ ότι η επιθυμία να τα παρατήσει δεν σημαίνει ότι είναι κακός δάσκαλος, αλλά ότι νοιάζεται πραγματικά και έχει συναισθηματική εμπλοκή.
Θα του έδινα τρεις συγκεκριμένες συμβουλές.
Πρώτον, να σταματήσει να κυνηγά την τελειότητα, η διδασκαλία μαθαίνεται με δοκιμή και λάθος.
Δεύτερον, να εστιάσει στο να χτίσει σχέσεις εμπιστοσύνης με τα παιδιά, αφήνοντας για λίγο στην άκρη την ύλη.
Τρίτον, να ζητήσει βοήθεια από τους παλιότερους συναδέλφους. Το να ζητάς στήριξη δεν είναι αδυναμία, είναι επαγγελματισμός.
Η πρώτη χρονιά είναι θέμα αντοχής, όχι τελειότητας. Αν αντέξει, η ανταμοιβή που θα πάρει από τα παιδιά δεν συγκρίνεται με τίποτα.
Τώρα που μπορείτε να κοιτάξετε όλη τη διαδρομή από απόσταση: ποια θέση σάς έμαθε περισσότερα — του δασκάλου, του διευθυντή σχολείου, του Σχολικού Συμβούλου, του Περιφερειακού Διευθυντή ή του αντιπροέδρου του ΙΕΠ;
Αν το δούμε από τη σκοπιά του πώς ο κάθε ρόλος μού επέτρεψε να επηρεάσω το εκπαιδευτικό σύστημα, τότε η απάντηση αλλάζει, γιατί κάθε θέση μού έδωσε ένα διαφορετικέ εμπειρίες και διαφορετικά κίνητρα.
Στη θέση του δασκάλου, η επιρροή μου ήταν άμεση, αλλά τοπική: επηρέαζα τις ζωές 25 παιδιών κάθε χρονιά . Δεν είναι ασήμαντο αυτό, συνήθως σε θυμούνται μια ζωή οι μαθητές και μαθήτριες σου.
Ως Διευθυντής σχολείου, ο ρόλος μου έγινε πιο σύνθετος, καθώς έπρεπε να διαμορφώσω την κουλτούρα ολόκληρης της σχολικής μονάδας, να εμπνεύσω τους συναδέλφους και να στηρίξω οικογένειες που είχαν ανάγκη.
Περνώντας στη θέση του Σχολικού Συμβούλου και του Περιφερειακού Διευθυντή, η επιρροή μου μεγάλωσε σε κλίμακα. Εκεί πλέον δεν δίδασκα παιδιά, αλλά καθοδηγούσα τους εκπαιδευτικούς, μεταφέροντας καλές πρακτικές σε δεκάδες σχολεία και λύνοντας θεσμικά προβλήματα.
Τέλος, από τη θέση του Αντιπροέδρου του ΙΕΠ, η επιρροή μου είχε πλέον στρατηγική σημασία. Εκεί συνεργάζεσαι με άξιους συναδέλφους και σχεδιάζεις προγράμματα σπουδών, επιμορφώσεις και εκπαιδευτικό υλικό, που επηρεάζουν όλα τα παιδιά της χώρας.
Συνοψίζοντας, ο δάσκαλος αλλάζει το παρόν μιας τάξης, ο διευθυντής το παρόν ενός σχολείου, και οι διοικητικές θέσεις προσπαθούν να αλλάξουν το μέλλον όλης της εκπαίδευσης. Το θέμα λοιπόν είναι τι θετικό αποτύπωμα αφήνεις στην εκπαίδευση, από όποια θέση την έχεις υπηρετήσει.
Και μία τελευταία. Αν μπορούσατε να ξαναμπείτε για μία μόνο διδακτική ώρα σε μία από τις παλιές σας τάξεις, με τους ίδιους μαθητές όπως ήταν τότε, τι θα θέλατε να τους πείτε που δεν τους είπατε τότε;
Αν μπορούσα να γυρίσω τον χρόνο πίσω για μία μόνο διδακτική ώρα, θα μάζευα όλα τα παιδιά γύρω μου σε έναν κύκλο και θα τους έλεγα αυτό που η πίεση της καθημερινότητας με έκανε τότε να παραλείψω: «Σας ευχαριστώ, γιατί εσείς με μάθατε να είμαι άνθρωπος και δάσκαλος, και να θυμάστε ότι η αξία σας δεν κρίνεται από κανέναν βαθμό».
Θα τους κοιτούσα και θα τους τόνιζα ότι το σχολείο πολλές φορές κάνει το λάθος να μετράει μόνο τις επιδόσεις στα μαθηματικά ή τη γλώσσα.
Θα τους έλεγα να μην αφήσουν ποτέ κανένα σύστημα να τους πείσει ότι δεν αξίζουν επειδή δεν έγραψαν καλά σε ένα τεστ.
Θα τους ζητούσα να κρατήσουν ζωντανή την καλοσύνη, την περιέργεια και τον αυθορμητισμό που είχαν τότε.
Θα έκλεινα λέγοντάς τους ότι το πόσο περήφανος νιώθω για την πρόοδο τους και για τους ανθρώπους που έγιναν.
Συμπληρώστε γρήγορα:
Ένας καλός δάσκαλος πρέπει οπωσδήποτε να… ακούει περισσότερο από όσο μιλάει
Ένας δάσκαλος δεν πρέπει ποτέ να… στερεί την ελπίδα ενός παιδιού ότι μπορεί να τα καταφέρει
Από τους μαθητές μου έμαθα… την υπομονή και την αποδοχή της διαφορετικότητας
Από τη διοίκηση της εκπαίδευσης έμαθα… ότι χρειάζεται ρεαλιστικός προγραμματισμός και πως ο ανθρώπινος παράγοντας, οι εκπαιδευτικοί, καθορίζουν την επιτυχία ή αποτυχία των αλλαγών και των μεταρρυθμίσεων
Αν άλλαζα ένα πράγμα στο ελληνικό σχολείο αύριο το πρωί, θα ήταν… η κατάργηση της στείρας αποστήθισης, ώστε να γίνει η μάθηση βιωματική και δημιουργική
Και αν μπορούσα να ξαναρχίσω από την αρχή, θα επέλεγα πάλι να γίνω δάσκαλος;
Χωρίς δεύτερη σκέψη, ναι! Είναι το μόνο επάγγελμα που κρατά την καρδιά και την ψυχή σου πάντα νέα.