Ο καθηγητής Γκούσταφ Χουγκέλιους (Gustaf Hugelius) προειδοποιεί ότι οι πυρκαγιές θα μπορούσαν να επιταχύνουν την απελευθέρωση μεθανίου και άνθρακα καθώς τεράστιες περιοχές πλησιάζουν σε μη αναστρέψιμα όρια
Τα κύματα καύσωνα και οι πυρκαγιές δεν καίνε μόνο τα δάση, αλλά προσθέτουν και κινδύνους καμπής στις τεράστιες περιοχές του μόνιμου πάγου του κόσμου, οι οποίες περιέχουν τρεις φορές περισσότερο άνθρακα από όλη τη ζωντανή βλάστηση στη Γη.
Αυτή είναι μια σημαντική ανησυχία για τον Gustaf Hugelius, καθηγητή στο Κέντρο Κλιματικής Έρευνας Bolin στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης στη Σουηδία (Bolin Centre of Climate Research at Stockholm University, Sweden) και κορυφαία αυθεντία στους κινδύνους από την απόψυξη της τούνδρας και των τυρφώνων.
Σε συνέντευξή του στον βρετανικό Guardian εξηγεί γιατί ο κόσμος πρέπει να δώσει προσοχή σε αυτό το ιδιαίτερα επικίνδυνο φαινόμενο
Αναλυτικά η συνέντευξη του κ. Hugelius στον βρετανικό Guardian και τον δημοσιογράφο Jonathan Watts
Τι είναι το μόνιμα παγωμένο έδαφος;
Το μόνιμα παγωμένο έδαφος είναι έδαφος που είναι παγωμένο όλο το χρόνο. Βρίσκεται κυρίως στη ρωσική Σιβηρία, τον Καναδά, την Αλάσκα και σε μέρη της Ευρώπης. Η περιοχή του μόνιμα παγωμένου εδάφους είναι τεράστια, καλύπτοντας 20 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, η οποία είναι πέντε φορές μεγαλύτερη από την έκταση της ΕΕ.
Γιατί το μόνιμα παγωμένο έδαφος αποτελεί κλιματικό πρόβλημα;
Το μόνιμα παγωμένο έδαφος αποθηκεύει 1.500 γιγατόνους άνθρακα, ποσότητα που είναι τρεις φορές μεγαλύτερη από όλη τη ζωντανή βλάστηση στη Γη, συμπεριλαμβανομένου κάθε δέντρου στον Αμαζόνιο. Είναι μια πραγματικά τεράστια ποσότητα, επομένως ακόμη και μικρές αλλαγές σε αυτό το σύστημα μπορούν να προκαλέσουν μεγάλες αλλαγές στην ατμόσφαιρα.
Πώς μπορεί να φτάσει σε σημείο καμπής;
Τις περισσότερες φορές, το μόνιμα παγωμένο έδαφος έχει παγώσει για χιλιάδες χρόνια και περιέχει πολλά παλιά φυτικά υπολείμματα. Αυτό σημαίνει ότι πολύς άνθρακας είναι ουσιαστικά κλειδωμένος σε μια κατάψυξη. Αλλά καθώς οι άνθρωποι θερμαίνουν το κλίμα καίγοντας φυσικό αέριο, πετρέλαιο και άνθρακα, το μόνιμα παγωμένο έδαφος αρχίζει να αποψύχεται και αυτά τα φυτά εκτίθενται σε μικρόβια, τα οποία τρώνε την οργανική ύλη και στη συνέχεια απελευθερώνουν διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο. Αυτό εισέρχεται στην ατμόσφαιρα και παράγει ακόμη μεγαλύτερη θέρμανση. Αυτή η διαδικασία μπορεί να γίνει αυτοενισχυόμενη.
Δεν μπορεί απλώς να ξανακαταψυχθεί αργότερα;
Όχι, επειδή η απόψυξη της τούνδρας δημιουργεί ένα θεμελιωδώς διαφορετικό τοπίο. Υπάρχει πολύς καθαρός πάγος κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Όταν αυτός λιώνει, το νερό αποστραγγίζεται και η επιφάνεια καταρρέει. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει λίμνες, υγροτόπους ή ρεματιές ποταμών. Αυτές οι νέες μορφές γης, που ονομάζονται θερμοκάρστ, έχουν μια εντελώς διαφορετική υδρολογία που αλλάζει τη θερμική αγωγιμότητα του εδάφους καθώς και τις συνθήκες χιονιού τον χειμώνα. Μόλις περάσετε το όριο του μόνιμα παγωμένου εδάφους και ο πάγος έχει εξαφανιστεί και το τοπίο έχει αλλάξει, δεν πρόκειται να επιστρέψει για εκατοντάδες χρόνια. Σε ανθρώπινη κλίμακα, αυτά τα συστήματα έχουν ουσιαστικά μετατραπεί σε ένα σύστημα που θα συνεχίζει να εκπέμπει άνθρακα για δεκαετίες ή αιώνες.
Θα μπορούσε ολόκληρο το σύστημα να ανατραπεί ξαφνικά;
Όχι σε παγκόσμιο επίπεδο. Η περιοχή του μόνιμα παγωμένου εδάφους είναι πολύ μεγάλη για να ξεπεράσει ολόκληρο το σύστημα ένα όριο ταυτόχρονα – εκτός αν η παγκόσμια θέρμανση φτάσει τους 6 βαθμούς Κελσίου, κάτι που ελπίζουμε να μην συμβεί τώρα. Αλλά, καθώς προχωρά η απόψυξη, θα υπάρξουν πολλά τοπικά σημεία καμπής που θα συμβούν διαδοχικά. Αυτό έχει ξεκινήσει, με ορισμένα μέρη να περνούν ήδη από μη αναστρέψιμα σημεία καμπής. Αυτό προσθέτει στην πίεση στο κλιματικό σύστημα και μέχρι το τέλος του αιώνα το μόνιμα παγωμένο έδαφος θα γίνει από μόνο του ένας μεγάλος ρυπαντής.
Πόσα αέρια του θερμοκηπίου θα μπορούσαν να απελευθερωθούν από το μόνιμα παγωμένο έδαφος αυτόν τον αιώνα;
Θα μπορούσαμε να χάσουμε 200 έως 300 γιγατόνους ισοδυνάμων CO2 εάν ο κόσμος θερμανθεί κατά 1,8°C έως 3,6°C μέχρι το τέλος του αιώνα. Αυτό είναι πολύ περισσότερο από τις τρέχουσες εκπομπές της ΕΕ. Σε ακόμη υψηλότερα σενάρια θέρμανσης, η ποσότητα θα μπορούσε να είναι κοντά σε αυτήν που εκπέμπουν σήμερα οι ΗΠΑ ή ακόμα και η Κίνα.
Υπάρχουν ακόμη πιο δυσοίωνες προβλέψεις από αυτές;
Δύο επιστημονικές εργασίες προβλέπουν πολύ υψηλές ροές μεθανίου, αλλά αυτά τα ακραία σενάρια θεωρούνται πλέον μη ρεαλιστικά. Η απελευθέρωση από την τήξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους δεν αναμένεται να ξεπεράσει όλες τις ανθρώπινες εκπομπές αυτόν τον αιώνα, αλλά η γενική υπόθεση είναι ότι πρόκειται για ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα, το οποίο επιδεινώνει την παγκόσμια πρόκληση για μείωση των εκπομπών.
Τι διαφορά έχει αν το μόνιμα παγωμένο έδαφος απελευθερώνει μεθάνιο αντί για CO2;
Το μεθάνιο είναι περίπου 30 φορές πιο ισχυρό ως αέριο του θερμοκηπίου, αν και μόνο βραχυπρόθεσμα επειδή διασπάται ταχύτερα σε διάστημα 10 έως 15 ετών. Αυτό το καθιστά μια ισχυρή και άμεση ανησυχία και για τις μελλοντικές γενιές. Το διοξείδιο του άνθρακα, συγκριτικά, είναι λιγότερο ισχυρό αλλά παραμένει πολύ περισσότερο, γεγονός που το καθιστά μεγαλύτερη απειλή σε χρονικά διαστήματα αιώνων.
Ποιοι παράγοντες καθορίζουν εάν το μόνιμα παγωμένο έδαφος απελευθερώνει μεθάνιο ή CO2;
Εξαρτάται από το αν η απόψυξη οδηγεί σε ξηρό ή υγρό περιβάλλον. Εάν το εκτεθειμένο τοπίο είναι ξηρό – όπως γυμνά βράχια ή έδαφος – τα μικρόβια θα είναι σε θέση να οξειδώσουν τον άνθρακα στα προηγουμένως κατεψυγμένα φυτά σε CO2. Αλλά εάν το νέο τοπίο είναι υγρότοπος ή λίμνη, τότε τα μικρόβια δεν θα έχουν πρόσβαση στο οξυγόνο, επομένως παράγουν μεθάνιο. Μία από τις μεγαλύτερες ερευνητικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε είναι να καταλάβουμε πόσο από το αποψυγμένο μόνιμα παγωμένο έδαφος θα γίνει πιο υγρό και πόσο θα γίνει πιο ξηρό.
Πόση απώλεια από το μόνιμα παγωμένο έδαφος έχει ήδη ενσωματωθεί στο κλιματικό σύστημα;
Υπάρχει μια χρονική καθυστέρηση δεκαετιών μεταξύ της θέρμανσης του κλίματος και της απόψυξης του μόνιμου πάγου. Αυτό συμβαίνει επειδή σε πολλά μέρη της τούνδρας ή του βόρειου δάσους είναι μονωμένο από βλάστηση και ένα παχύ στρώμα τυρφώδους εδάφους που καθυστερεί την επίδραση της απόψυξης. Από την αρνητική πλευρά, αυτό σημαίνει ότι ορισμένες περιοχές μόνιμου πάγου είναι ήδη καταδικασμένες, όπως στη βόρεια Σουηδία και τη βόρεια Φινλανδία. Ακόμα κι αν μπορούσαμε να σταθεροποιήσουμε το κλίμα σήμερα, αρκετά εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα μόνιμου πάγου, κυρίως κατά μήκος των νότιων παρυφών της εξάπλωσής του, θα εξαφανιστούν επειδή ξεπεράσαμε το όριό του πριν από μια δεκαετία ή και περισσότερο. Από τη θετική πλευρά, αν μπορούσαμε να μειώσουμε ξανά τη θερμοκρασία, υπάρχουν μεγάλες περιοχές όπου η απόψυξη μπορεί να μην συμβεί ποτέ. Το μόνιμα παγωμένο έδαφος της Σιβηρίας και του Καναδά μπορεί σε μεγάλο βαθμό να παραμείνει άθικτο εάν επιτύχουμε στις διαπραγματεύσεις του ΟΗΕ για το κλίμα.
Τι αλλαγές έχουμε δει;
Από την πρώτη μου μεγάλη αποστολή το 2007 στη ρωσική Αρκτική, έχω δει όλο και περισσότερα στοιχεία για την ταχεία απόψυξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους. Αυτό που είναι πιο ξεκάθαρο είναι η αυξανόμενη συχνότητα ισχυρών πυρκαγιών και τα πραγματικά θερμά καλοκαίρια στη Σιβηρία και τον Καναδά. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ αυτών των ακραίων καιρικών φαινομένων και των πυρκαγιών επιταχύνουν την απόψυξη. Αυτό είναι πολύ ανησυχητικό. Μετά από ένα πολύ ζεστό καλοκαίρι, βλέπετε νέες λίμνες τα επόμενα χρόνια.
Υπάρχουν οφέλη από την απόψυξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους;
Μπορεί να υπάρχουν μερικά μικρά οφέλη, όπως η διεύρυνση των γεωργικών συνόρων και το άνοιγμα των ορυκτών πόρων, αλλά δεν εξισορροπούν με κανέναν τρόπο τις αρνητικές επιπτώσεις. Η τήξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους θα κάνει στην πραγματικότητα πολύ πιο δύσκολη την πρόσβαση στους πόρους στην Αρκτική, επειδή το έδαφος θα γίνει πιο ασταθές. Αυτό θα κάνει πιο ακριβή και δύσκολη την εξόρυξη οποιουδήποτε υλικού. Οι υποδομές στον Καναδά και την Αλάσκα θα επηρεαστούν, αλλά η Ρωσία θα πληγεί περισσότερο. Το ήμισυ του πετρελαίου και του φυσικού αερίου της Ρωσίας προέρχεται από περιοχές με μόνιμα παγωμένο έδαφος, οι οποίες δεν πρόκειται να λειτουργούν καλά σε μερικές δεκαετίες. Οι Ρώσοι αρχίζουν επίσης να συνειδητοποιούν ότι δεν θα είναι σε θέση να επεκτείνουν τη γεωργία σε περιοχές με μόνιμα παγωμένο έδαφος για πολύ καιρό, επειδή δεν μπορείτε ξαφνικά να καλλιεργήσετε τρόφιμα σε δασωμένα εδάφη. Έτσι, η οικονομική ζημία της τήξης του μόνιμα παγωμένου εδάφους θα είναι εξαιρετικά υψηλότερη από τα οικονομικά οφέλη.
Τι μπορεί να γίνει;
Δυστυχώς, δεν υπάρχουν εφικτές λύσεις γεωμηχανικής σε ευρεία κλίμακα. Ο μόνος τρόπος για να περιοριστεί η απόψυξη εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων είναι η ταχεία μείωση των εκπομπών. Πρέπει να δράσουμε επειγόντως. Για κάθε βαθμό υπερθέρμανσης του πλανήτη που περιορίζουμε, σώζουμε 4 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα μόνιμου πάγου από την απόψυξη και την απελευθέρωση αερίων του θερμοκηπίου. Όσο μεγαλύτερη είναι η δράση μας για τη μείωση των εκπομπών, τόσο ευκολότερη γίνεται η πρόκληση. Και αντίστροφα. Πρόκειται για έναν βρόχο ανατροφοδότησης: όσο περισσότερο διαταράσσουμε το σύστημα της Γης, τόσο περισσότερο θα εκπέμπει από μόνο του, γεγονός που θα κάνει την πρόκληση ακόμη πιο τρομερή.
Πόση επιστημονική αβεβαιότητα υπάρχει;
Το γεγονός είναι ότι αυτό είναι ένα μεγάλο πρόβλημα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα απελευθερωθεί μεγάλη ποσότητα CO2 ή/και μεθανίου. Είμαστε βέβαιοι για τις διαδικασίες και την ανατροφοδότηση. Η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι έως και τέσσερις φορές υψηλότερη στην Αρκτική από τον παγκόσμιο μέσο όρο και είμαστε επίσης σχεδόν βέβαιοι ότι αυτό θα επιταχυνθεί. Αυτό που είναι λιγότερο σαφές είναι ο ακριβής ρυθμός αλλαγής και το αν θα εισέλθουμε σε υγρότερα ή ξηρότερα μονοπάτια, τα οποία θα καθορίσουν πόσο μεθάνιο ή CO2 θα απελευθερωθεί.
Πώς νιώθετε για την έρευνά σας;
Ακόμα και σε απομόνωση, είναι πραγματικά ανησυχητικό. Έπειτα, υπάρχει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση ότι το μόνιμα παγωμένο έδαφος είναι μόνο μία από τις πολλές διαδικασίες καμπής που είναι μη αναστρέψιμες. Η ζημιά που κάνουμε τώρα θα σημαίνει ότι η Γη θα συνεχίσει να εκπέμπει αέρια του θερμοκηπίου για αιώνες. Δεν είναι λοιπόν μόνο τα παιδιά μου, είναι πέντε, έξι, επτά, δέκα γενιές ανθρώπων που θα πρέπει να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που δημιουργούμε τώρα. Για μένα, αυτή είναι μια προφανής αλήθεια, οπότε είναι απογοητευτικό το γεγονός ότι δεν μπορούμε να μεταδώσουμε την επείγουσα ανάγκη αυτού που γνωρίζουμε αρκετά καλά για να προτρέψουμε τη δράση. Δεν νομίζω ότι η ανθρωπότητα θα εξαλειφθεί, αλλά τόσοι πολλοί άνθρωποι θα υποφέρουν πάρα πολύ και άσκοπα εξαιτίας αυτών των καταρρακτωδών επιπτώσεων που συνδυάζονται. Αυτό είναι ανησυχητικό και πραγματικά, πραγματικά λυπηρό.
