Η έναρξη του συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ ανέδειξε ένα στοιχείο που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: τη βαθιά συγκίνηση και τη συναισθηματική φόρτιση με την οποία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται η πρώτη περίοδος διακυβέρνησής του, ιδίως η εποχή του Ανδρέα Παπανδρέου. Για πολλούς, αυτό ερμηνεύεται ως μια μορφή εξιδανίκευσης του παρελθόντος. Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ανάγνωση δείχνει ότι πρόκειται για κάτι πολύ βαθύτερο: για μια συλλογική μνήμη που έχει ριζώσει στην ελληνική κοινωνία και συνδέεται με συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές κατακτήσεις.

Η δεκαετία του 1980 αποτέλεσε σημείο καμπής για τη χώρα. Ήταν η περίοδος κατά την οποία εδραιώθηκε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, που στόχευε στην άρση των ανισοτήτων και των διακρίσεων που είχαν αφήσει πίσω τους τραυματικές ιστορικές εμπειρίες, όπως ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος. Για πρώτη φορά, μεγάλα τμήματα της κοινωνίας ένιωσαν ότι συμμετέχουν ισότιμα στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι.

Η ίδρυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας, η ενίσχυση της δημόσιας εκπαίδευσης, ο εκσυγχρονισμός του οικογενειακού δικαίου και η καθιέρωση θεσμών λαϊκής συμμετοχής δεν ήταν απλώς διοικητικές μεταρρυθμίσεις. Ήταν βαθιές τομές που διαμόρφωσαν μια νέα κοινωνική πραγματικότητα. Παράλληλα, η αναδιανομή εισοδήματος και η ενίσχυση των μεσαίων στρωμάτων συνέβαλαν στη δημιουργία μιας πιο ισορροπημένης κοινωνίας.

Ακόμη και κατά την περίοδο του Κώστα Σημίτη, όταν το ΠΑΣΟΚ είχε πλέον παγιωθεί ως κυρίαρχη πολιτική δύναμη, η αναφορά των πολιτών στη «δημοκρατική παράταξη» διατηρήθηκε κυρίως χάρη στην κληρονομιά εκείνης της πρώτης περιόδου. Οι πολιτικές που απομακρύνθηκαν από αυτή την παράδοση, είτε μέσω της προσαρμογής σε νεοφιλελεύθερες λογικές είτε λόγω φαινομένων φθοράς και διαφθοράς, δεν κατάφεραν να εμπνεύσουν αντίστοιχα την κοινωνία.

Σήμερα, το ζητούμενο για το ΠΑΣΟΚ δεν είναι απλώς μια νοσταλγική επιστροφή στο παρελθόν, αλλά μια ουσιαστική επανασύνδεση με τις αξίες και τις αρχές που το ανέδειξαν. Η «επιστροφή στις ρίζες» δεν αποτελεί σύνθημα, αλλά αναγκαιότητα. Σημαίνει αναστοχασμό, απομάκρυνση από πρακτικές που αποδυνάμωσαν την κοινωνική βάση και επαναπροσδιορισμό του ρόλου του ως φορέα προοδευτικής πολιτικής.

Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου οι επιλογές της Νέας Δημοκρατίας υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη δέχονται έντονη κριτική για κοινωνική ανισότητα και θεσμική υποβάθμιση. Η αίσθηση ότι η διακυβέρνηση εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα και όχι το σύνολο της κοινωνίας εντείνει την ανάγκη για μια αξιόπιστη εναλλακτική πρόταση.

Σε αυτό το πλαίσιο, το ΠΑΣΟΚ καλείται να υπερβεί τις αδυναμίες των προηγούμενων ετών, που είχαν ως αποτέλεσμα την απομάκρυνσή του  από τις κοινωνικές του ρίζες και την απώλεια της αξιοπιστίας του και της πολιτικής του δυναμικής. Η ανασυγκρότηση προϋποθέτει την αποκατάσταση αυτής της σχέσης με την κοινωνία.

Το συνέδριο που ολοκλήρωσε τις εργασίες του αποτελεί της αφετηρία για υλοποίηση των επεξεργασμένων πολιτικών του προτάσεων. Οι πολίτες δεν αναζητούν μόνο καταγγελίες ή εκφράσεις δυσαρέσκειας. Αναζητούν ρεαλιστικές λύσεις που θα βελτιώσουν την καθημερινότητά τους.

Αυτό σημαίνει συγκεκριμένες πολιτικές: ενίσχυση της δημόσιας υγείας και παιδείας, δίκαιη αναδιανομή του πλούτου, ισχυρό κοινωνικό κράτος και μια αναπτυξιακή στρατηγική που θα βασίζεται στην παραγωγή και την καινοτομία. Σημαίνει επίσης αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και διασφάλιση της διαφάνειας και της λογοδοσίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η στάση του κόμματος απέναντι σε πολιτικά διλήμματα. Η σαφής αποστασιοποίηση από σενάρια συνεργασίας που θα το καθιστούσαν συμπλήρωμα της δεξιάς που το ίδιο καταγγέλλει αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αξιοπιστία του και αυτό ήδη επετεύχθη.

Ωστόσο, η επιτυχία δεν θα κριθεί μόνο από τις θέσεις, αλλά και από τη στάση των στελεχών. Η υπέρβαση προσωπικών φιλοδοξιών και η λειτουργία με συλλογικό πνεύμα αποτελούν προϋποθέσεις για μια αξιόπιστη διακυβέρνηση. Η κοινωνία δεν ενδιαφέρεται για εσωκομματικές αντιπαραθέσεις, αλλά για λύσεις στα πραγματικά προβλήματα.

Σε μια εποχή απογοήτευσης και αδιεξόδου, η ύπαρξη μιας ισχυρής δημοκρατικής παράταξης μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης αλλαγής. Η δυνατότητα επιλογής ανάμεσα σε εναλλακτικές προτάσεις διακυβέρνησης είναι αυτή που μπορεί να επαναφέρει την ελπίδα και τη συμμετοχή των πολιτών.

Το στοίχημα, λοιπόν, για το ΠΑΣΟΚ είναι σαφές:
• Να μετατρέψει την ιστορική παρακαταθήκη σε σύγχρονη πολιτική πρόταση.
• Να εκφράσει τη δυσαρέσκεια και να τη μετασχηματίσει σε δύναμη αλλαγής.
Για να μπορέσει να διαδραματίσει ξανά πρωταγωνιστικό ρόλο στα πολιτικά τεκταινόμενα της χώρας.