«Οι αυτοκρατορίες δεν πεθαίνουν από ξαφνική σύγκρουση. Πεθαίνουν από μέσα.» – John Glubb
Η ιστορία μας δείχνει ότι καμία αυτοκρατορία δεν κρατάει για πάντα. Όσο δυνατές κι αν είναι, όλες περνούν φάσεις: ξεκινούν, αναπτύσσονται, φτάνουν στην ακμή τους και τελικά μπαίνουν σε περίοδο παρακμής ή καταρρέουν. Ο Βρετανός στρατηγός και ιστορικός John Glubb, στο δοκίμιό του “The Fate of Empires and the Search for Survival“, υποστήριξε ότι οι περισσότερες αυτοκρατορίες ζουν περίπου 250 χρόνια,δηλαδή δέκα γενιές ,και ακολουθούν παρόμοια πορεία.
Ο Glubb περιέγραψε έναν κύκλο επτά σταδίων που οι αυτοκρατορίες περνούν με την πάροδο του χρόνου. Ξεκινούν με κατακτήσεις και ηρωισμό, ακολουθεί η οικονομική ανάπτυξη και στη συνέχεια η περίοδος της αφθονίας. Μετά έρχεται η εποχή της διανόησης, όπου κυριαρχεί η παιδεία και ο πολιτισμός.
Ακολουθεί μια φάση αμφισβήτησης, όπου οι παλιές αξίες χάνουν την ισχύ τους. Έπειτα εμφανίζεται η παρακμή, με έντονο ατομικισμό και απώλεια κοινού σκοπού. Τελικά, φτάνουν στο στάδιο της κατάρρευσης, με πολιτική αστάθεια και εξωτερικές πιέσεις. Η παρακμή, σύμφωνα με τον Glubb, ξεκινά από μέσα. Δεν έχει να κάνει τόσο με πολέμους ή εξωτερικούς εχθρούς, αλλά με τη φθορά των θεσμών και της κοινωνικής συνοχής. Ο κόσμος αρχίζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για την προσωπική του άνεση και λιγότερο για το κοινό καλό. Οι ήρωες δεν είναι πια ηγέτες ή ιδεολόγοι, αλλά διάσημοι της τηλεόρασης και των social media. Η έννοια της ελευθερίας αποκόπτεται από την ευθύνη, και η συλλογική ταυτότητα χάνεται.
Στις ΗΠΑ βλέπουμε πλέον πολλά από αυτά τα σημάδια. Η πολιτική είναι βαθιά πολωμένη, με τους πολίτες να χάνουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στα μέσα ενημέρωσης. Οι κοινωνικές εντάσεις γύρω από θέματα όπως η φυλή, το φύλο και η ταυτότητα γίνονται ολοένα πιο έντονες. Η οικονομική ανισότητα έχει μεγαλώσει, και οι νεότερες γενιές αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στην εργασία, στη στέγαση και στην πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη. Αυτό προκαλεί απογοήτευση και αποστασιοποίηση από το πολιτικό σύστημα. Παράλληλα, ο καταναλωτισμός και η έμφαση στο άτομο αποδυναμώνουν τη συλλογικότητα και το αίσθημα ενότητας. Η τεχνολογία, ενώ αποτελεί πηγή δύναμης, έχει φέρει και νέα προβλήματα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν την πόλωση, προάγουν την παραπληροφόρηση και απομονώνουν τους ανθρώπους. Το παλιό αφήγημα της “Αμερικανικής Εξαίρεσης” δεν έχει πια την ίδια δύναμη. Η Κίνα, η Ινδία και άλλες χώρες ανεβαίνουν, ενώ οι ΗΠΑ δυσκολεύονται να διατηρήσουν τον παγκόσμιο ρόλο τους.
Η παρακμή δεν είναι φαινόμενο μόνο των ΗΠΑ. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διαλύθηκε από διαφθορά και εσωτερικές κρίσεις. Το Βυζάντιο οδηγήθηκε σε πτώση λόγω εξάρτησης από ξένες δυνάμεις και εμφυλίων πολέμων. Η Βρετανική Αυτοκρατορία έχασε τη δύναμή της μετά από πολέμους και οικονομική φθορά. Οι Οθωμανοί έπεσαν επειδή δεν κατάφεραν να εκσυγχρονιστούν και να προσαρμοστούν στις νέες εποχές.
Αν κοιτάξουμε την ιστορία των ΗΠΑ με βάση τη θεωρία του Glubb, βρισκόμαστε κοντά στο τέλος του κύκλου. Από την ίδρυσή τους το 1776 μέχρι σήμερα, έχουν περάσει 250 χρόνια. Ξεκίνησαν με δυναμισμό και ιδανικά, έγιναν οικονομική και στρατιωτική υπερδύναμη, γνώρισαν πολιτισμική ακμή. Τώρα όμως, δείχνουν σημάδια κούρασης και εσωτερικής φθοράς. Η προεδρία Τραμπ θεωρείται από πολλούς ένδειξη αυτής της παρακμής. Όχι απαραίτητα αιτία, αλλά σημάδι ότι οι διαιρέσεις και η δυσπιστία έχουν φτάσει σε κρίσιμο σημείο. Η Αμερική φαίνεται να χάνει τον ρόλο του παγκόσμιου ηγέτη και να αναζητά ξανά την ταυτότητά της.
Η θεωρία του Glubb δεν είναι κάποια απόλυτη πρόβλεψη, αλλά προσφέρει έναν τρόπο να καταλάβουμε πώς εξελίσσονται οι μεγάλες δυνάμεις της ιστορίας. Οι ΗΠΑ ίσως βρίσκονται σε μια δύσκολη φάση, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τελειώνουν. Μπορεί να είναι και μια ευκαιρία να αλλάξουν πορεία. Το μέλλον τους θα εξαρτηθεί από το αν θα μπορέσουν να ξεπεράσουν τις εσωτερικές τους αντιφάσεις, να βρουν νέες αξίες που ενώνουν τους πολίτες και να προσαρμοστούν σε έναν κόσμο που αλλάζει. Ο κύκλος μπορεί να σπάσει.
Το ερώτημα είναι: θα το καταφέρουν;
* Ο Αριστομένης Τσαλαπατάνης είναι ιδιωτικός υπάλληλος.
